
Ocena ryzyka AML dla instytucji obowiązanej zgodna z AMLR
Jak przygotować ocenę ryzyka AML dla instytucji obowiązanej, aby była zgodna z przepisami AMLR, które wchodzą w życie 10 lipca 2027?
Dnia 10 lipca 2027 roku wejdzie w życie Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1624 z dnia 31 maja 2024 roku w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu (dalej: AMLR). Obecnie obowiązujące przepisy Ustawy z dnia 1 marca 2018 roku o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (dalej: ustawa AML) oparte są na przepisach IV i V Dyrektywy AML.
Dla wielu instytucji obowiązanych to będzie data rozpoczęcia aktualizacji procesów i dokumentacji. Jednak organy europejskie wskazują, że instytucje obowiązane (albo podmioty zobowiązane, jak są one nazwane w AMLR) powinny zacząć te przygotowania wcześniej – ze względu na dużą ilość i szeroki zakres prac.
Wśród kluczowych zmian pojawiają się m.in. zmiany w zakresie stosowania środków bezpieczeństwa finansowego (w AMLR nazywanych środkami należytej staranności), nowe obowiązki dotyczące beneficjentów rzeczywistych czy istotnych zmian organizacyjnych. A to tylko niektóre elementy mające wpływ na wewnętrzną procedurę instytucji w tym na jej serce – ocenę ryzyka instytucji obowiązanej (Business Wide Risk Assessment, BWRA).
Kluczowe zagadnienia dotyczące nowej oceny ryzyka AML omawiane w tym artykule:
- Ocena ryzyka AML wg polskiej ustawy AML a wg rozporządzenia AMLR – różnice, podobieństwa, kluczowe zmiany.
- Ocena ryzyka AML wg RTS-ów dotyczących art. 40 ust. 2 AMLD (dla instytucji finansowych i niefinansowych) – czynniki ryzyka, uprawnienia organów i audytorów, zewnętrzny audyt AML, uproszenia w procesie przygotowywania oceny ryzyka.
- Ocena ryzyka AML wg RTS dotyczącego art. 10 ust. 4 AMLR – jakość oceny ryzyka, osoba odpowiedzialna za przygotowanie oceny ryzyka, osoby informowane o wynikach oceny ryzyka.
Co zmieniają przepisy rozporządzenia AMLR w porównaniu do regulacji wynikających z ustawy AML?
Pomimo zmian w przepisach siatka pojęciowa dotycząca oceny ryzyka AML dla instytucji obowiązanej pozostaje tożsama – w ocenie ryzyka wciąż będzie trzeba analizować ryzyko klientów, obszarów geograficznych, produktów, usług, transakcji czy kanałów dostaw. Jednak przepisy AMLR wprowadzają kilka nowości dotyczących oceny ryzyka:
- uwzględnienie ryzyk zidentyfikowanych w załącznikach AMLR o numerach od I do III, ryzyk zidentyfikowanych w Ocenie Ryzyka UE, Krajowej Ocenie Ryzyka i raportach organów międzynarodowych w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu,
- uwzględnienie informacji na temat ryzyk prania pieniędzy i finansowania terroryzmu przekazywanych przez właściwe organy,
- uwzględnienie ryzyk związanych z wprowadzeniem m.in. nowych kanałów dostaw, produktów, usług, technologii, a także przy okazji wprowadzenia istniejącego produktu lub usługi na nowy segment klientów czy na nowy obszar geograficzny,
- obowiązek sporządzenia oceny ryzyka przez pracownika odpowiedzialnego za zgodność z prawem (Anti-Money Laundering Reporting Officer – AMLRO lub Compliance Reporting Officer – CRO).
Wnikliwy obserwator zwróci na pewno uwagę na to, że wskazane wyżej „nowości” nie były co prawda ujęte w dotychczasowych przepisach ustawy AML, ale były zalecane przez organy nadzoru.
Ponadto przepisy AMLR wspominają również o konieczności realizacji obowiązku dokumentowania, aktualizowania i regularnego poddawania przeglądom oceny ryzyka w przypadku wystąpienia zdarzenia wewnętrznego lub zewnętrznego. Natomiast, co istotne, pozostawiają organowi AMLA doprecyzowanie wymogów odnoszących się do oceny ryzyka. Przyjęte dotychczas przez AMLA dokumenty RTS podlegają dalszemu głosowaniu przez Parlament UE, a w przypadku zatwierdzenia przepisy wprowadzane w ramach RTS stają się częścią obowiązujących przepisów AMLR. To uprawnienie wskazane w rozporządzeniu AMLR jest ważnym elementem, bo nie mają go obecnie organy nadzoru.
Jakie kluczowe zmiany w zakresie oceny ryzyka AML wprowadzają RTS-y dotyczące art. 40 ust. 2 AMLD?
Instytucje obowiązane powinny zwrócić szczególną uwagę na trzy Regulacyjne Standardy Techniczne (Regulatory Technical Standards, RTS), które dotyczą oceny ryzyka:
- RTS dotyczący art. 40 ust. 2 AMLD (dla instytucji finansowych),
- RTS dotyczący art. 40 ust. 2 AMLD (dla instytucji niefinansowych),
- RTS dotyczący art. 10 ust. 4 AMLR (ocena ryzyka).
Jak wskazuje AMLA, podział wytycznych RTS dotyczących art. 40 ust. 2 AMLD (Anti-Money Laundering Directive) na dokument przeznaczony dla instytucji finansowych i niefinansowych wynika z konieczności objęcia różnych podmiotów określonymi standardami oceny ryzyka. To, co jest zbieżne w obu dokumentach, to spójne definicje (np. odnoszące się do ryzyka inherentnego), metodologie przeprowadzenia oceny ryzyka oraz wartości określające zidentyfikowany poziom ryzyka instytucji, datę raportowania sporządzonych ocen ryzyka oraz ich kolejnych aktualizacji, a także istotne kwestie nadzoru w zakresie sporządzanej oceny ryzyka.
Jakie czynniki ryzyka należy uwzględnić, aby zachować zgodność z RTS?
Dokumenty RTS-y dotyczące art. 40 ust. 2 AMLD w obu przypadkach (instytucji finansowych i niefinansowych) wskazują, jakie konkretne kategorie czynników ryzyka należy rozważyć. Wprowadzają podział czynników ryzyka na związane z:
- klientami,
- obszarami geograficznymi,
- produktami, usługami i transakcjami,
- kanałami dostaw produktów, usług i transakcji.
Instytucje nie mogą zapominać również o ryzyku związanym ze strukturą własnej organizacji. Poziomy bazowe ryzyka między różnymi rodzajami instytucji obowiązanych mogą się różnić. Wszystkie instytucje powinny ocenić sposoby obniżenia poziomu ryzyka, tj. środków kontroli (mitygantów). Warto jednak zauważyć, że w przeciwieństwie do różnych czynników bazowego ryzyka (ryzyka inherentnego), wszystkie instytucje oceniają poziom obniżenia ryzyka według tych samych kryteriów, tj. środków kontroli.
Jakie uprawnienia RTS daje organom nadzorczym i audytorom?
Instytucje obowiązane, czytając właściwy dla siebie RTS dotyczący art. 40 ust. 2 AMLD, powinny szczególną uwagę zwrócić na kwestie kontroli oceny ryzyka przez organ nadzorujący i przez audytorów. Pierwszym aspektem jest fakt, iż organ nadzorujący (w przypadku Polski prawdopodobnie będzie to obecny organ nadzorujący, czyli odpowiednio dla danej instytucji: GIIF, KNF, NBP itd.) będzie opracowywał „profil poziomu ryzyka” danej kategorii instytucji obowiązanej. Jeżeli instytucja obowiązana w ramach swojego poziomu ryzyka zidentyfikuje poziom niższy niż wstępnie określony przez odpowiedni organ, będzie miała możliwość wskazania konieczności korekty czynników ryzyka inherentnego.
O ile uprawnienie organu może nie budzić kontrowersji, o tyle warto zauważyć, że – w odniesieniu do oceny mitygantów stosowanych przez instytucje – również audytor (wewnętrzna komórka lub zewnętrzny podmiot) zyskuje podobne uprawnienie wskazania korekty poziomu ocenionych mitygantów. Jeśli audytor zidentyfikuje, że instytucja obowiązana zawyżyła skuteczność oceny poziomu mitygantów, przekaże odpowiednie pismo z uzasadnieniem zarówno do instytucji obowiązanej, jak i do organu nadzorującego.
Jakie uproszczenia w ocenie ryzyka AML mogą zastosować instytucje obowiązane?
Warto zauważyć, że AMLA w określonych przypadkach łagodzi pewne wymagania zapisane w RTS. Ogólnym standardem przyjętym przez RTS jest obowiązek przeprowadzenia oceny ryzyka raz na rok.
W przypadku instytucji finansowych spełniających określone cechy, tj.:
- będące określonym rodzajem instytucji finansowej lub kredytowej,
- posiadające łączną liczbę pracowników w przeliczeniu na pełne etaty (maksymalnie 5),
- mające ocenę ryzyka instytucji, która została dokonana przynajmniej raz, a ostatni profil ryzyka rezydualnego wskazuje na ryzyko niskie,
art. 5 ust. 3 RTS dotyczącego art. 40 ust. 2 AMLD wskazuje możliwość dokonywania oceny ryzyka instytucji raz na trzy lata (zamiast raz na rok).
Instytucje niefinansowe, aby również wykonywać ocenę ryzyka raz na trzy lata, muszą spełnić konkretny wymóg: “ocena ryzyka instytucji została dokonana przynajmniej raz a ostatni profil ryzyka rezydualnego wskazuje na ryzyko niskie”. Tu warto jednak zauważyć, że ta możliwość dana jest wszystkim instytucjom niefinansowym. RTS jednak dopuszcza też uproszczenia m.in. w zakresie oceny ryzyk inherentnych, których nie mają instytucje finansowe i kredytowe.
Aby te uproszczenia mogły zostać zastosowane, instytucja powinna spełnić wymagania co do wielkości podmiotu (5 pełnych etatów oraz obrót roczny nieprzekraczający 600.000 euro). Instytucje te mają mniejszy zakres czynników ryzyka inherentnego do wskazania, ale też mają możliwość aktualizowania swoich ocen ryzyka co trzy lata, zamiast co rok. Podobne udogodnienie jest zapewnione małym instytucjom finansowym czy kredytowym o niskim ryzyku, jednak instytucje finansowe i kredytowe nie mają przewidzianych możliwości zastosowania uproszczonych kategorii ryzyka inherentnego.
Kiedy zaczynają obowiązywać RTS-y dotyczące art. 40 ust. 2 AMLD?
Data wejścia w życie RTS-ów dotyczących art. 40 ust. 2 AMLD jest uzależniona od rodzaju instytucji obowiązanej:
- dla instytucji finansowych i kredytowych: 31 grudnia 2027 roku,
- dla instytucji niefinansowych, z wyłączeniem poniższej grupy: 31 grudnia 2028 roku,
- dla agentów i klubów piłkarskich: 31 grudnia 2029 roku.
RTS-y te zakładają, że instytucje obowiązane mają dziewięć miesięcy od chwili wejścia przepisów w życie na przygotowanie zaktualizowanej oceny ryzyka AML – dostosowanej do wymogów RTS.
Jakie kluczowe zmiany w zakresie oceny ryzyka AML wprowadza RTS dotyczący art. 10 ust. 4 AMLR?
Do dotychczas dość jasno określonych wymogów merytorycznych – odnoszących się do oceny ryzyka AML dla instytucji obowiązanej – należy dołożyć dodatkowe wymogi formalne, które zostały wskazane w dokumencie RTS dotyczącym art. 10 ust. 4 AMLR.
Jak określać zakres oceny ryzyka instytucji obowiązanej?
Pierwszym aspektem, który instytucja powinna rozważyć w procesie przygotowywania oceny ryzyka jest konieczność uwzględnienia ryzyk związanych z pozostałą działalnością nieobjętą AML (może to dotyczyć np. kwestii usług IT) oraz ryzyka związanego z omijaniem i unikaniem sankcji przez klientów.
AMLA dopuszcza możliwość rozdzielenia tych zagadnień, jeśli instytucja w sposób przekonujący uzasadni takie podejście. Jako przykład AMLA wskazuje sytuacje rozdzielenia zagadnień AML od sankcji, gdy instytucja prowadzi działalność transgraniczną.
Analizując zakres ryzyk inherentnych w ramach instytucji obowiązanych niefinansowych, należy zauważyć, że w ramach samych ryzyk pojawia się ocena działalności instytucji. Wiąże się to z faktem, iż RTS na podstawie art. 10 ust. 3 dopuszcza pewne uproszczenia w ocenie ryzyka – każdorazowo jednak, aby zweryfikować, czy dane uproszczenie dotyczy określonej grupy instytucji, należy poczekać na stosowną opinię organu nadzorczego lub AMLA.
Co przesądza o jakości oceny ryzyka AML w instytucji obowiązanej?
Kolejnym zagadnieniem poruszanym w RTS-ie dotyczącym art. 10 ust. 4 AMLR jest położenie nacisku na jakość dokumentu oceny ryzyka instytucji. Jakość ta ma być uwidoczniona poprzez jasną i udokumentowaną metodologię opartą na identyfikacji ryzyka inherentnego, mitygantów (środków kontroli) oraz ryzyka rezydualnego. Uproszczenia, które dopuszcza RTS, nie wyłączają konieczności zachowania wysokiej jakości w zakresie przeprowadzonej oceny ryzyka.
Kto może przygotować ocenę ryzyka AML dla instytucji obowiązanej?
Choć przepisy AMLR wyraźnie wskazują, że każda ocena ryzyka instytucji powinna być przygotowana przez pracownika odpowiedzialnego za zgodność z przepisami (AMLRO lub CRO), to RTS dotyczący art. 10 ust. 4 AMLR wprowadza możliwość dopuszczenia skorzystania przez instytucje z pomocy osób trzecich w tworzeniu oceny ryzyka instytucji pod warunkiem, że:
- proces opracowania i zatwierdzenia oceny ryzyka instytucji odbywa się w ramach instytucji obowiązanej,
- instytucja obowiązana rozumie treść oceny ryzyka i jest w stanie ją wyjaśnić, w tym wyjaśnić zastosowaną metodologię i uzyskane wyniki oceny ryzyka.
Kto powinien znać ocenę ryzyka AML instytucji obowiązanej?
Ostatnim aspektem, na który warto szczególnie zwrócić uwagę, jest zmiana paradygmatu w zakresie przepływu informacji na temat oceny ryzyka instytucji.
W ramach polskiej ustawy AML często mówi się (zwłaszcza na szkoleniach), że dokument oceny ryzyka jest dokumentem sensytywnym – dostępnym tylko dla AMLRO i organu zarządzającego (oraz nadzorczego, jeśli jest), a także organu nadzorującego.
RTS dotyczący art. 10 ust. 4 AMLR wyraźnie wskazuje natomiast, że ocenę ryzyk ma znać cała organizacja (łącznie z siecią dystrybutorów), aby monitorować ryzyka i na bieżąco zgłaszać obszary wymagające optymalizacji. Co więcej, ocena ryzyka powinna być omawiana na szkoleniach AML organizowanych dla personelu i osób współpracujących z instytucją.
Nowa ocena ryzyka AML dla instytucji obowiązanej – podsumowanie
Instytucja obowiązana aktualizująca dokument oceny ryzyka powinna szczególną uwagę zwrócić na tabele załączone do odpowiedniego dokumentu RTS dotyczącego art. 40 ust. 2 z czynnikami ryzyka inherentnego oraz środkami kontroli (mitygantami). Ma to na celu ocenę gotowości instytucji obowiązanej do kontroli przeprowadzanej przez organ nadzorczy.
Ponadto, instytucja obowiązana powinna uwzględnić w swoich działaniach m.in. proces sprawozdawczości, kontroli wewnętrznej oraz jakości stosowania środków należytej staranności. Przygotowując dokument oceny ryzyka, instytucja powinna również zwrócić uwagę na stanowisko EBA/GL/2024/14 i EBA/GL/2024/15 – są one kierowane przede wszystkim do instytucji finansowych, ale zawierają rekomendacje, które mogą pomóc w rozważeniu kwestii ryzyka związanego z sankcjami.
Czytając stanowiska AMLA, nie sposób również nie dostrzec sformułowań, które prowadzą do uzasadnionego podejrzenia, iż organ zamierza stopniowo podnosić wymagania wobec instytucji niefinansowych. Należy jednak zaznaczyć, że nie wiadomo, na ile (jeśli w ogóle) zbliżą się one do poziomu wymagań stawianych instytucjom finansowym.
Nie rozumiesz, jak należy dostosować działalność Twojej firmy do nowych wymagań w zakresie procedur i procesów AML?
Chcesz mieć pewność, że Twoja firma będzie działać zgodnie ze wszystkimi nowymi przepisami unijnego pakietu AML?
Skontaktuj się z nami – przeprowadzimy bezstronny audyt AML i wskażemy, co i jak należy zmienić, aby Twoja firma nie musiała obawiać się nadchodzących zmian prawnych i negatywnych konsekwencji m.in. w razie kontroli właściwy przez organ nadzorczy!
FAQ, czyli nowa ocena ryzyka według AMLR – w pigułce:
1. Czy dotychczasowa ocena ryzyka AML wystarczy po wejściu przepisów AMLR?
Nie należy zakładać, że dotychczasowy dokument spełni nowe wymagania. Instytucja powinna zweryfikować go pod kątem wymogów AMLR i odpowiednich RTS-ów, w tym m.in. czynników ryzyka, środków kontroli oraz wymaganej metodologii.
2. Czy nowa ocena ryzyka AML będzie wymagała większego zaangażowania?
Tak. Ocena ryzyka nie powinna pozostawać wyłącznie dokumentem znanym osobom odpowiedzialnym za AML i kadrze zarządzającej. Zgodnie z RTS dotyczącym art. 10 ust. 4 AMLR powinna być znana całej organizacji, również sieci dystrybutorów.
3. Czy instytucja może samodzielnie określić poziom swojego ryzyka AML?
Instytucja przeprowadza własną ocenę, ale jej wyniki mogą podlegać weryfikacji. Organ nadzorczy będzie opracowywał profile ryzyka dla poszczególnych kategorii instytucji, a w określonych sytuacjach możliwa będzie korekta oceny ryzyka inherentnego lub skuteczności zastosowanych środków kontroli.
4. Czy małe instytucje będą podlegać takim samym wymaganiom jak duże?
Nie we wszystkich obszarach. Dokumenty RTS przewidują określone uproszczenia dla kwalifikujących się do nich małych instytucji, m.in. w zakresie czynników ryzyka inherentnego i częstotliwości aktualizacji oceny. Nie oznacza to jednak rezygnacji z wymogu zachowania odpowiedniej jakości oceny ryzyka.



