Polska ustawa sankcyjna i wynikające z niej obowiązki przedsiębiorców

Polską ustawą sankcyjną jest nazywana ustawa z dnia 13 kwietnia 2022 roku o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę oraz służących ochronie bezpieczeństwa narodowego, która weszła w życie 16 kwietnia 2022 roku i została znowelizowana 9 stycznia 2025 roku.

Ten akt prawny wprowadza zasady działania sankcji nałożonych na wybrane podmioty i osoby w odpowiedzi na działania destabilizujące bezpieczeństwo międzynarodowe, w szczególności związane z agresją Rosji wobec Ukrainy oraz udziałem, jaki w tym konflikcie ma Białoruś. Celem polskiej ustawy sankcyjnej jest odcięcie finansowania oraz wszelkiego innego wsparcia, które mogłoby wzmocnić te państwa oraz ich działania.

Kluczowe zagadnienia na temat polskiej ustawy sankcyjnej i polskiej listy sankcyjnej omawiane w tym artykule:

• Czym jest polska lista sankcyjna? To wykaz osób i podmiotów objętych krajowymi sankcjami, której celem jest ograniczenie działalności podmiotów zagrażających bezpieczeństwu państwa lub wspierających agresję na Ukrainę.
• Co to są sankcje indywidualne, powiązane i gospodarcze? Sankcje indywidualne dotyczą osób i podmiotów wpisanych na listy sankcyjne, sankcje powiązane obejmują podmioty związane z nimi, a sankcje gospodarcze wprowadzają ograniczenia dotyczące określonych towarów, usług i transakcji.
• Co stanowi podstawę prawną polskiej ustawy sankcyjnej? Polska ustawa sankcyjna odwołuje się do unijnych rozporządzeń nr 765/2006, 269/2014, 833/2014 i 2022/263, które ustanawiają środki ograniczające wobec Rosji, Białorusi i działań zagrażających integralności Ukrainy.
• Kto jest zobowiązany do przestrzegania polskiej ustawy sankcyjnej? Przepisów muszą przestrzegać wszystkie osoby fizyczne i prawne prowadzące działalność na terytorium Polski.
• Jakie obowiązki firm wynikają z polskiej ustawy sankcyjnej? Wśród obowiązków jest m.in. weryfikacja klientów i kontrahentów, monitorowanie działalności pod kątem zgodności z przepisami, niewspółpracowanie z podmiotami objętymi sankcjami.
• Jak zabezpieczyć firmę w kontekście przestrzegania sankcji? Warto wdrożyć procedury zgodności, regularnie weryfikować kontrahentów na listach sankcyjnych oraz stosować klauzule umowne dotyczące przestrzegania sankcji i odpowiedzialności stron.
  Jakie kary grożą za nieprzestrzeganie polskiej ustawy sankcyjnej? Mogą to być np. kary administracyjne sięgające nawet 20 mln zł, a w niektórych przypadkach także odpowiedzialność karna, w tym kara pozbawienia wolności.
• Jak usprawnić i zwiększyć rzetelność weryfikacji klientów i kontrahentów na polskiej liście sankcyjnej? Warto korzystać z narzędzi iAML automatyzujących weryfikację, które na bieżąco sprawdzają dane w krajowych i międzynarodowych listach sankcyjnych oraz porównują dane klientów i kontrahentów z listami sankcyjnymi.

Jakie są podstawy prawne polskiej ustawy sankcyjnej?

Polska ustawa sankcyjna odwołuje się do kilku aktów prawnych, które nakładają środki ograniczające w związku z agresją w Ukrainie oraz ochroną bezpieczeństwa międzynarodowego. Podstawę prawną polskiej ustawy sankcyjnej tworzą:

• Rozporządzenie Rady (WE) nr 765/2006 z dnia 18 maja 2006 roku dotyczące środków ograniczających skierowanych przeciwko prezydentowi Aleksandrowi Łukaszence i niektórym urzędnikom z Białorusi – nakładające środki ograniczające na Białoruś w związku z sytuacją polityczną w tym kraju oraz jego udziałem w agresji wobec Ukrainy;
• Rozporządzenie Rady (UE) nr 269/2014 z dnia 17 marca 2014 roku w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających – wprowadzające sankcje w odpowiedzi na agresję wobec Ukrainy;
• Rozporządzenie Rady (UE) nr 833/2014 z dnia 31 lipca 2014 roku dotyczące środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie – nakładające różnego rodzaju środki ograniczające związane z gospodarką, technologią i finansami;
• Rozporządzenie Rady (UE) 2022/263 z dnia 23 lutego 2022 roku w sprawie środków ograniczających w odpowiedzi na uznanie niekontrolowanych przez rząd obszarów ukraińskich obwodów donieckiego i ługańskiego oraz nakazanie rozmieszczenia rosyjskich sił zbrojnych na tych obszarach;
• Polska lista sankcyjna prowadzona na podstawie art. 2 polskiej ustawy sankcyjnej przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji – przedsiębiorcy mają obowiązek sprawdzania jej i stosowania się do wynikających z niej ograniczeń.

Jakie sankcje nakłada polska ustawa sankcyjna?

Polska ustawa sankcyjna zobowiązuje wszystkie podmioty objęte nią do przestrzegania przepisów w zakresie stosowania sankcji. Sankcje, do których odnosi się ten akt prawny, obejmują trzy podstawowe rodzaje:

• Sankcje indywidualne – Obejmują osoby fizyczne i prawne, które zostały wymienione na listach sankcyjnych, a także osoby i podmioty powiązane z nimi. Listy sankcyjne są regularnie aktualizowane i stanowią podstawę działań restrykcyjnych wobec tych jednostek i podmiotów;
• Sankcje “powiązane” – Dotyczą osób i podmiotów, które nie zostały wymienione z imienia lub nazwy na listach sankcyjnych, ale są ściśle związane z jednostkami i organizacjami objętymi sankcjami indywidualnymi. Celem tych sankcji jest uniemożliwienie obchodzenia przepisów przez podmioty trzecie, które mogą działać w imieniu osób i podmiotów uwzględnionych na listach sankcyjnych;
• Sankcje gospodarcze – Zawierają zakazy dotyczące wybranych kategorii towarów, usług oraz transakcji finansowych z osobami, podmiotami lub państwami wymienionymi we właściwym rozporządzeniu. Sankcje te koncentrują się na konkretnych sektorach gospodarki, wśród których są m.in. energetyka, technologie wojskowe oraz surowce naturalne.

Jakie obowiązki przedsiębiorców wynikają z polskiej ustawy sankcyjnej?

Polska ustawa sankcyjna nakłada na przedsiębiorców szereg obowiązków mających na celu zapewnienie przestrzegania środków ograniczających wymienionych odpowiednio w artykułach rozporządzeń 269/2014, 833/2014, 765/2006 (w zakresie znowelizowanej 9 stycznia 2025 roku polskiej ustawy sankcyjnej). Do najważniejszych z tych zadań należą:

• Przestrzeganie unijnych rozporządzeń – Przedsiębiorcy mają obowiązek przestrzegania zakazów wymienionych we właściwych rozporządzeniach unijnych;
• Odcięcie zasobów finansowych – Przedsiębiorcy mają obowiązek zamrażania aktywów finansowych lub odmowy dostępu do środków finansowych osobom i podmiotom wymienionym na listach sankcyjnych, jak również jednostkom powiązanym z nimi;
• Zakaz świadczenia usług, dostaw i pomocy – Przedsiębiorcy muszą unikać świadczenia jakichkolwiek usług, dostaw czy wsparcia na rzecz podmiotów objętych sankcjami, zgodnie z wyżej wymienionymi rozporządzeniami. Ważnym aspektem jest tu zakaz pomagania w omijaniu lub unikaniu sankcji. Co ważne, przewidziane są ściśle określone wyjątki od tej grupy zakazów;
• Obowiązek dostarczania informacji – Przedsiębiorcy muszą przekazywać odpowiednim organom te informacje, które mogą być pomocne w egzekwowaniu polskiej ustawy sankcyjnej lub unijnych rozporządzeń wskazanych powyżej. Dotyczy to m.in. zgłaszania transakcji finansowych, które mogą mieć związek z osobami lub podmiotami objętymi sankcjami;
• Zakaz udziału w działaniach omijających sankcje – Przedsiębiorcy nie mogą świadomie i celowo angażować się w jakiekolwiek działania, których celem lub skutkiem jest ominięcie stosowania środków określonych we wskazanych powyżej rozporządzeniach;
• Zakaz importu i tranzytu węgla z Rosji i Białorusi – Przedsiębiorcy są zobowiązani do przestrzegania zakazu wprowadzania na terytorium Polski (tj. importu spoza Unii Europejskiej) i przemieszczania przez terytorium Polski (tj. tranzyt) wewnątrzwspólnotowej dostawy (tj. import z kraju Unii Europejskiej) węgla pochodzącego z Rosji lub Białorusi;
• Zakaz importu drewna oraz drewna wykorzystanego do wytworzenia produktu drewnianego – Przedsiębiorcy są zobowiązani do przestrzegania zakazu wprowadzania na terytorium Polski (tj. importu spoza Unii Europejskiej) drewna pochodzącego z państw, co do których istnieje ryzyko, że biorą udział w obchodzeniu środków ograniczających Unii Europejskiej ustanowionych w związku z agresją Rosji w Ukrainie;
• Obowiązek złożenia dodatkowego oświadczenia do zgłoszenia celnego – Gdy przedsiębiorca dokonuje wywozu towarów objętych sankcjami gospodarczymi (nałożonymi na Rosję i Białoruś) do państw, co do których istnieje ryzyko, że biorą udział w obchodzeniu sankcji lub przewozi te towary w ramach tranzytu przez terytorium Rosji lub Białorusi, musi składać dodatkowe oświadczenie. Oświadczenie to powinno wskazywać: (a) początek i zakończenie trasy tranzytu (ze wskazaniem, że tranzyt przez terytorium Rosji lub Białorusi stanowi jedynie część trasy przewozu towarów), (b) oświadczenie, że w trakcie przewozu w procedurze tranzytu towarów przez terytorium Rosji lub Białorusi towary nie będą podlegały odsprzedaży, przetwarzaniu, składowaniu i usługom świadczonym przez podmioty objęte sankcjami gospodarczymi nałożonymi na Rosję i Białoruś (w związku z agresją Rosji w Ukrainie), (c) miejsce końcowe przeznaczenia towarów (inne niż Rosja czy Białoruś), (d) informacje zawierające dane użytkownika końcowego;
• Obowiązek przedłożenia dodatkowego oświadczenia na żądanie naczelnika urzędu celno-skarbowego – Dotyczy to oświadczenia producenta towarów o podjęciu działań w celu określenia, czy towary będą używane przez użytkowników końcowych w sposób zgodny z warunkami przewidzianymi w przepisach Unii Europejskiej wraz z możliwością udokumentowania tych działań;
• Ograniczenia w zakresie zamówień publicznych – Przedsiębiorcy muszą wykluczać podmioty i osoby umieszczone na listach sankcyjnych z postępowań zamówień publicznych oraz konkursów prowadzonych na podstawie Prawa zamówień publicznych;
• Zakaz używania symboli wspierających agresję w Ukrainie – Polska ustawa sankcyjna wprowadza także zakaz propagowania symboli lub nazw wspierających agresję Rosji wobec Ukrainy, co ma na celu przeciwdziałanie szerzeniu prorosyjskiej propagandy.

Jakie dodatkowe obowiązki wynikają z unijnych rozporządzeń sankcyjnych?

Oprócz przepisów polskiej ustawy sankcyjnej, przedsiębiorcy muszą przestrzegać także dodatkowych wymagań wynikających bezpośrednio z rozporządzeń wydanych na poziomie Unii Europejskiej. Szczególną uwagę polscy przedsiębiorcy powinni zwrócić m.in. na poniższe przepisy pochodzące z unijnego rozporządzenia 833/2014:

• Art. 5 szczegółowo określa różne aspekty odcięcia Rosji od źródeł finansowania. Przepisy te obejmują zakazy dotyczące pożyczek, transferów kapitału, własności intelektualnej oraz darowizn;
• Przepisy wprowadzające sankcje tzw. drugorzędne (nałożone w celu zapobiegania obchodzeniu sankcji) zakazują osobom z UE angażowania się, bezpośrednio lub pośrednio, we współpracę z instytucjami finansowymi i dostawcami usług spoza UE, które ułatwiają, bezpośrednio lub pośrednio, eksport, sprzedaż, dostawę, transfer lub transport do Rosji niektórych towarów i technologii podwójnego zastosowania, wspólnych produktów o wysokim priorytecie, broni palnej i amunicji oraz innych produktów wrażliwych. Ograniczenia te mają zastosowanie do wskazanych produktów niezależnie od ich pochodzenia (szczegółowe przepisy opisane są w zależności od kategorii produktu lub usługi m.in. w art. 2 i następnych oraz w art. 5 i następnych);
• (1) Art. 5r, od dnia 1 maja 2024, nakłada obowiązek raportowania o wszelkich przekazach środków finansowych przekraczających 100.000 euro w danym kwartale dotyczący osób prawnych, podmiotów i organów z siedzibą w Unii, w których ponad 40% praw własności bezpośrednio lub pośrednio należy do:
  – organizacji lub podmiotu prawnego mającego swoją siedzibę w Rosji;
  – osoby fizycznej zamieszkałej na terytorium Federacji Rosyjskiej;
  – obywatela Federacji Rosyjskiej;
  w przypadku gdy wyżej wymienione przekazy zostały dokonane poza terytorium Unii Europejskiej, pośrednio lub bezpośrednio, w ramach jednej lub kilku operacji. Termin na realizację tego obowiązku to dwa tygodnie od końca każdego kwartału, w którym dokonano takich operacji;
  (2) Co ważne, zgodnie z art. 5r, od dnia 1 lipca 2024 roku, instytucje kredytowe i finansowe mają również obowiązek raportować o wszystkich przekazach środków finansowych poza Unię Europejską, których łączna kwota w ciągu tego półrocza przekroczyła 100.000 euro w danym półroczu, zainicjowanych przez instytucje kredytowe i finansowe, na rzecz osób, o których mówi pkt 1 powyżej, w terminie dwóch tygodni od końca każdego półrocza.
  W obu przypadkach raport należy złożyć do właściwego organu państwa członkowskiego, w którym dany podmiot składający raport ma swoją siedzibę.

Jakie są dobre praktyki związane z przestrzeganiem sankcji?

Wśród dobrych praktyk wspierających przedsiębiorców w procesie przestrzegania sankcji są takie, które wiążą się z wdrożeniem szeregu działań mających na celu przeciwdziałanie naruszeniom przepisów sankcyjnych. Obejmują one m.in. zastosowanie odpowiednich mechanizmów, klauzul umownych i procedur wewnętrznych, które pomagają przedsiębiorcom unikać nieświadomego zaangażowania się w działania sankcjonowane. Stosowanie takich rozwiązań pomaga przedsiębiorcom lepiej chronić się przed ryzykiem prawnym związanym z naruszeniami przepisów sankcyjnych, a także minimalizować straty finansowe wynikające z konieczności zerwania umów w wyniku nałożonych sankcji. Oto kilka przykładowych dobrych praktyk w tym zakresie:

• Procedury przeciwdziałania naruszeniom przepisów sankcyjnych – Obejmuje to np. wprowadzenie w umowach klauzul, które wyraźnie zobowiązują strony do przestrzegania przepisów sankcyjnych. Takie zapisy pomagają chronić przedsiębiorców przed odpowiedzialnością prawną oraz pozwalają szybko reagować w sytuacji podejrzenia lub wystąpienia naruszeń;
• Weryfikacja kontrahentów na listach sankcyjnych – Przedsiębiorcy powinni wdrożyć procedury należytej staranności (due diligence), które umożliwią dokładną weryfikację kontrahentów pod kątem ich powiązań z sankcjonowanymi podmiotami. Sprawdzenie list sankcyjnych, analizowanie działalności gospodarczej klientów i partnerów biznesowych oraz stosowanie narzędzi (takich jak Listy Restrykcyjne iAML) to działania, które pomagają unikać ryzykownych współprac;
• Wyłączenie odpowiedzialności odszkodowawczej – Unia Europejska sugeruje, aby przedsiębiorcy wprowadzali do swoich umów klauzule wyłączające odpowiedzialność odszkodowawczą w przypadku konieczności zerwania umowy z powodu naruszenia sankcji przez drugą stronę. Takie zapisy pozwalają uniknąć roszczeń ze strony partnerów biznesowych, którzy mogą naruszać przepisy sankcyjne;
• Nałożenie odpowiedzialności odszkodowawczej – W umowach warto również uwzględnić klauzule, które przewidują odpowiedzialność odszkodowawczą dla strony naruszającej przepisy sankcyjne. Dzięki takim zapisom, przedsiębiorcy mogą dochodzić roszczeń finansowych w przypadku, gdy ich partnerzy biznesowi narażą ich na straty wynikające z naruszenia przepisów sankcyjnych.

Część z tych działań poleca również Unia Europejska, opisując je m.in. w dokumentach takich jak odpowiedzi na często zadawane pytania na temat zamrożenia aktywów i zakazu udostępniania funduszy i zasobów ekonomicznych czy wytyczne dotyczące wdrażania wzmocnionej należytej staranności w celu ochrony przed obejściem sankcji związanych z działaniami Rosji.

Jakie mogą być konsekwencje nieprzestrzegania przepisów sankcyjnych?

Naruszenie przepisów sankcyjnych może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych. W zależności od stopnia i rodzaju naruszenia, przedsiębiorcom grożą różne kary. Przepisy sankcyjne są egzekwowane z pełną surowością, a odpowiedzialność prawna dotyczy zarówno podmiotów bezpośrednio zaangażowanych w naruszenia, jak również osób, które uczestniczyły w działaniach omijających sankcje.

Zgodnie z polską ustawą sankcyjną, naruszenia oraz brak przestrzegania regulacji sankcyjnych mogą skutkować:

• karą pieniężną;
• karą pozbawienia wolności;
• lub/i karą przepadku mienia w ramach wywozu lub tranzytu towarów, w przypadku stwierdzenia naruszenia przepisów Unii Europejskiej ustanawiających środki ograniczające w związku z agresją Federacji Rosyjskiej na Ukrainę (naczelnik USC w przypadku stwierdzenia takiego naruszenia może wystąpić o orzeczenie przepadku towaru na rzecz Skarbu Państwa).

Osoby fizyczne zaangażowane w daną transakcję mogą zostać pozbawione wolności na okres nie krótszy niż 3 lata. Zaś podmioty gospodarcze muszą liczyć się z ryzykiem nałożenia kar finansowych w wysokości nawet 20 mln zł.

Jakie zmiany przewiduje projekt ustawy o środkach ograniczających, wdrażający przepisy dyrektyw europejskich?

Na początku sierpnia 2026 roku Kancelaria Prezesa Rady Ministrów przekazała do Sejmu projekt ustawy o środkach ograniczających wdrażający przepisy dyrektywy europejskiej 2024/1226 w sprawie określenia przestępstw związanych z naruszeniem unijnych środków ograniczających i sankcji za takie naruszenia oraz zmiany dyrektywy (UE) 2018/1673. Co istotne, ustawa o środkach ograniczających uzupełnia istniejące regulacje polskie (tj. polską ustawę sankcyjną oraz polską ustawę AML) i europejskie w zakresie przepisów sankcyjnych.

Wśród istotnych przepisów warto zwrócić uwagę m.in. na przepisy przewidujące:

• listę sankcyjną obejmującą państwa oraz osoby i organizacje nie wymienione przez dotychczasowe regulacje sankcyjne (zarówno europejskie, jak i polskie) wraz z określeniem katalogu podstaw objęcia danego państwa lub osoby oraz organizacji sankcjami;
• zakres środków ograniczających obejmujących towary, usługi oraz wszelką działalność w zakresie transferu wiedzy lub środków czy też technologii (w tym możliwości testowania technologii);
• okres trwania nakładanych środków ograniczających;
• zakres danych umożliwiających identyfikację osoby lub organizacji na liście sankcyjnej;
• podstawę do nakładania administracyjnych kar pieniężnych lub stosowania przepisów kar oraz zakresu ich dolegliwości.

Obecnie przepisy tego projektu ustawy przewidują maksymalny wymiar kary pieniężnej w wysokości 20.000.000 zł, zaś w przypadku przepisów karnych nałożenie kary pozbawienia wolności nawet do 10 lat.

Chcesz rzetelnie i szybko weryfikować klientów i kontrahentów na listach sankcyjnych?
Nie masz czasu sprawdzać wszystkich list osobno i chcesz usprawnić proces weryfikacji?

Skorzystaj z List Restrykcyjnych iAML zawierających listy sankcyjne polskie oraz unijne – zamów bezpłatny dostęp testowy!